Selma (Saartje) Engel-Wijnberg

Geboren:
15 mei 1922, Groningen (NL)
Interview:
28 februari 2010

"Als strafgeval in Westerbork"

Gesproken taal: Nederlands/Engels

Selma Engel is als Saartje Wijnberg op 15 mei 1922 geboren in Groningen. Haar ouders hebben gedurende de crisisjaren een koosjer hotel in Zwolle. De Joodse Selma duikt tijdens de bezetting onder, wordt opgepakt en in april 1943 als strafgeval gedeporteerd naar Sobibor. Ze verblijft een half jaar in dit vernietigingskamp waar ze in de sorteerbarakken en soms in het woud werkt. 

Selma ontmoet in Sobibor de Poolse Chaim Engel, haar latere echtgenoot. Samen ontsnappen ze op 14 oktober 1943 tijdens de opstand en houden zich negen maanden schuil in een schuur in de buurt van Chelm. Na de oorlog zijn zij niet welkom in Nederland. Chaim duikt zelfs korte tijd onder. Met hun twee jonge kinderen emigreren ze via Israël naar de Verenigde Staten. In Israël heeft Selma een fijne tijd, maar Chaim kan er niet aarden. In de Verenigde Staten weten ze een goed leven op te bouwen. Selma is lange tijd boos geweest op Nederland omdat zij en haar man na de oorlog niet welkom waren.

In dit interview worden de volgende thema's besproken:

  • Joods leven

    Over welke Joodse gebruiken en tradities vertellen de geïnterviewden? Vierden ze voor de oorlog joodse feestdagen? Welke rol speelt hun Joodszijn nu nog? Aandacht voor diversiteit in Joods leven in Nederland en Polen.

    Selma Engel groeit op met Joodse tradities. Haar ouders hebben een koosjer hotel in Zwolle voor Joodse gasten. Als Selma met niet-Joodse vriendinnetjes speelt, neemt ze altijd haar eigen koosjer brood mee. Ze gaat naar de vakantiekampen van Jozeboko, de voormalige Joodse Zee en Boskolonie in Wijk aan Zee.

  • Leven voor de oorlog

    Geïnterviewden vertellen over hun leven voor de oorlog. Een groot deel van hen is opgegroeid in Joods Amsterdam. Zij vertellen over hun jeugdjaren, hun mooie en minder mooie herinneringen aan hun gezin...

    Selma Engel (1922) heeft drie oudere broers. In de crisisjaren beginnen haar ouders in Zwolle een koosjer hotel met zaalverhuur voor feesten en partijen. Er zijn altijd Joodse gasten; het is een druk bestaan. Een gezellig familieleven heeft het gezin niet echt. Selma heeft veel niet-Joodse vriendinnen en als ze bij hen blijft eten neemt ze haar eigen brood mee. Ze bezoekt Jozeboko, de voormalige Joodse Zee en Boskolonie in Wijk aan Zee.

  • Leven in de oorlog

    Het dagelijks leven tijdens de bezetting wordt voor Joden steeds moeilijker. De vervolging wordt allengs indringender en gruwelijker. Zo lang mogelijk proberen de mensen het gewone leven van alledag zo goed mogelijk vorm te geven.

    De oorlog breekt uit op een vrijdag herinnert Selma Engel zich. Soms draagt ze geen ster op haar kleding om met de trein te kunnen reizen. De beperkende anti-Joodse maatregelen van de Duitse bezetter maken Selma zeer boos. Haar moeder moet haar hotel opgeven waarna ze noodgedwongen een klein, armoedig appartement in Zwolle bewonen.

  • Verwachtingen

    Dat het leven onder Duitse bezetting moeilijk en onaangenaam zal worden voor Joden dat vermoeden de Joden in Nederland wel. Maar wat zijn hun verwachtingen en wat denken ze precies?

    In het Joodse hotel van haar ouders verblijven veel Joden uit Duitsland. Selma Engel realiseert zich dan nog niet echt wat er gebeurt met de Joden in Duitsland. Thuis wordt niet gesproken over de gebeurtenissen in Duitsland. Selma herinnert zich dat ze in de Joodse Jeugdfederatie wel discussiëren over wat belangrijker is: Jood of Nederlander zijn?

    Selma Engel zit ondergedoken in Bilthoven en wordt verraden. Politieagenten op het Utrechtse politiebureau willen haar helpen ontsnappen. Selma slaat dit aanbod af omdat ze geen geld en geen plek heeft om te verblijven. Bovendien wil ze naar haar broers en moeder in Polen; tijdens haar onderduik heeft ze gehoord dat zij naar Polen zijn gestuurd. Ze kan zich nog steeds verbazen over de naïviteit van de Nederlanders en herinnert zich een Nederlandse jongen die bij aankomst in Sobibor trots mocht plaatsnemen op een kar en zo het kamp werd binnengereden. Niets vermoedend werd hij rechtstreeks naar de gaskamers gebracht.

  • Onderduik

    Een deel van de geïnterviewden overleeft de oorlog vanwege de onderduik. Deze groep zit als baby of klein kind ondergedoken bij een niet-Joods pleeggezin in Nederland. Van de overlevenden van Sobibor vindt een aantal na de opstand een schuilplaats in Polen.

    Via een katholieke priester komt Selma Engel terecht bij een onderduikadres in Bilthoven. Ze neemt afscheid van haar broers en moeder, die ze daarna nooit meer ziet. Op dit onderduikadres in de buurt van Utrecht verblijft ze ongeveer drie maanden tot een half jaar. Ze komt niet buiten, voelt zich eenzaam en is vaak hongerig omdat ze weinig te eten krijgt. Selma wordt verraden door de man die haar onderdak verleend. Samen met haar worden nog enkele tientallen Joodse onderduikers opgepakt.

    Na hun vlucht uit Sobibor zoeken Selma Engel en Chaim een onderkomen in het door antisemitisme geteisterde Polen. Onderweg moeten ze vluchten voor mensen met slechte bedoelingen. Na een dag of tien lopen vinden ze uitgeput een schuiladres bij een man voor een nacht. Daarna verblijven ze bij zijn broer en diens vrouw die ergens afgelegen wonen. Hier leven ze negen maanden op de hooizolder van een schuur. De vrouw behandelt hen niet vriendelijk. Selma wordt zwanger.

  • Kampen en getto's

    In Nederland zijn tijdens de bezetting drie doorgangskampen en een SS-concentratiekamp; geïnterviewden vertellen over hun ervaringen in Westerbork en Vught. In de interviews wordt ook ingegaan op ervaringen in kampen in Duitsland en Polen.

    Nadat Selma Engel is verraden op haar onderduikadres wordt ze via een verblijf van enkele maanden in de gevangenis in de winter van ’42/’43 overgebracht naar Vught. Hier wordt ze hoofd van de wasserij. Ze werkt niet in het kamp, maar slaapt er wel ’s nachts. In Vught is ze niet slecht behandeld. April 1943 wordt ze naar Westerbork gebracht.
    Selma Engel komt na een verblijf van enkele maanden in Vught in april 1943 in Westerbork aan. Als onderduikster wordt ze aangemerkt als strafgeval en na een week wordt ze gedeporteerd naar Sobibor. De reis duurt drie dagen en drie nachten. Veel herinnert Selma hiervan niet meer. Wel de altijd aanwezige angst.
    Selma Engel komt na een treinreis van drie dagen en drie nachten in Sobibor aan. Hier wordt ze uitgekozen voor dwangarbeid, het sorteren van kleding en meegebrachte bagage. Ze kan zich nog steeds zeer verbazen over de onwetendheid en naïviteit van de Nederlanders. Direct na aankomst in Sobibor ontmoet ze Chaim die op haar verliefd wordt. Omdat ze altijd samen zijn, worden ze door de nazi’s bruid en bruidegom genoemd. Na een half jaar weet Selma tijdens de beroemde opstand van 14 oktober 1943 met behulp van Chaim door de hoofdingang te ontsnappen.

  • Bevrijding

    Veel geïnterviewden staan ambivalent tegenover de bevrijding. Ze hebben de oorlog overleefd, maar ten koste waarvan? Familieleden en verwanten zijn vermoord. Gevoelens van dankbaarheid strijden met gevoelens van rouw en verlies.

    Na negen maanden onderduiken in Polen komen de Russen. Met hun komst trekken de Duitsers zich steeds verder terug. Selma Engel is zes maanden zwanger en in het Joods vijandige Polen proberen zij en Chaim zo goed en zo kwaad als dat gaat in leven te blijven. Ze trekken van Chelm naar Lublin en Parczew. Selma heeft het moeilijk omdat ze geen Pools spreekt, veel haat ondervindt en Chaim veel weg is om in hun onderhoud te voorzien. Na een goed jaar verlaten ze Polen om in Odessa scheep te gaan en via Frankrijk Nederland te bereiken. Gedurende de overtocht overlijdt hun baby.

  • Leven na de oorlog

    Hoe is het leven als velen na de oorlog niet meer terugkeren? De geïnterviewden vertellen hoe zij hun leven weer oppakken en vormgeven na het verlies van zoveel.

    In Nederland komt Selma Engel met haar Poolse echtgenoot weer in Zwolle terecht. Ze nemen hun intrek in het hotel van wijlen haar ouders en verhuren kamers. Later verdient echtgenoot Chaim geld met handel. Ze zijn nog maar kort in Nederland als de politie Chaim naar Polen terug wil sturen. Chaim duikt een aantal maanden onder en daarna lijkt de rust weergekeerd, maar Selma vindt Nederland haar land niet meer. Bovendien is haar hele familie in de oorlog vermoord. Met hun twee kinderen gaan ze in 1951 naar Israël om zes jaar later naar de Verenigde Staten te emigreren. Samen hebben ze een goed leven.

  • Gevolgen van Sobibor

    Geïnterviewden hebben geliefden en verwanten verloren in Sobibor. Openhartig vertellen nabestaanden hoe het verlies van hun geliefden nog steeds een rol speelt in hun leven.

    Selma Engel verblijft gedurende 1943 een half jaar in Sobibor. Ze ontsnapt samen met haar toekomstige echtgenoot Chaim tijdens de opstand van 14 oktober 1943. Chaim is de enige Pool die zijn vriendin probeert te laten vluchten uit het vernietigingskamp. Selma’s hele familie is vermoord in de oorlog. Ze getuigt in het Duitse Hagen waar gedurende 1965-1966 twaalf daders uit Sobibor, waaronder Karl Frenzl, terechtstaan. Selma vertelt dat Karl Frenzl in Sobibor eens haar leven redde, terwijl hij er een andere keer voor zorgde dat ze minder zwaar werk hoefde te verrichten.

  • 2000 Getuigen Vertellen

    Het Joods Historisch Museum maakte tweeduizend interviews uit het archief van het USC Shoah Foundation Institute toegankelijk voor publiek.

    Een interview van 3.21 uur onder de naam Saartje Engel-Wijnberg, 7683, is te vinden bij het Joods Historisch Museum.
    Echtgenoot Chaim Engel werd gedurende 5 uur geïnterviewd, 7684. De interviews zijn te bekijken in de Hollandsche Schouwburg en het Joods Historisch Museum.